ZIMANÊ KURDÎ

Erdêxan an jî Erdêhan (tr: Ardahan) bajarekî li Tirkiyeyê ye. 

A rastî bajar û parêzgehekî Bakurê Kurdistanê ye. Lê hin ronakbîrên kurd, wê wekî bajarekî tirkan didin nasandin.

Dîrok

Dîroka Erdêxanê heya b.z. 753 aşkera ye. Keyserê Ûrartûyan Sartûr ev herêm kiriye bin desthilatdariya xwe. Herêm nêzîkî Qefqazê ye. Ji ber wê gelekî car Erdêxan tûşî êrîşan hatiye. Gurcî, îranî, ûris hwd gelek caran herêm xistine bin kontrola xwe. Beriya avabûna Komara Tirkiyêniştecihên herêmê 90% kurd bûn. Herêm di sala 1479'an de cara yekemîn ji aliyê osmaniyan ve hatiye dagirkirin. Osmaniyan misilman û TirkênAsyaya Navîn anîne li vir bicihkirine. Lê herdem hejmara kurdan zêdetir bûye. Di sala 1855'an de dewleta Osmanî zagonek derxistiye û dest daye ser hemî milkên ermeniyan. Gelê ermenî herdem li dijî barbarîzma Tirkan serî hildaye. Di Terteleya Filehan de, bi tevayî ermeniyên herême hatine qirkirin û koçberkirin. Herêm gelekî caran bûye qada şerê ermenî û tirkan, osmanî û ûrisan, osmanî û gurciyan, osmanî û îraniyan û kurd û tirkan. Di Serhildana Agiriyê de kurdên herêmê alîkariyeke mezin dane Îhsan Nûrî Paşa. Heya sala 1923'an Erdêxan herdem bûye kelema pêş çavên tirkan. Piştî şikestina serhildanên Kurdistanê dûgela Tirk polîtîka pişavtinê (assîmîlation) bi xurtî meşandin û Erdêxanê jî ji vê polîtîkayê para xwe girt.

Nifûsa navenda Erdêxanê 19.475 e. Bi tevî navçe û gundên xwe hejmara niştecihên Erdêxanê 137.300 e. Aborî li ser çandiniyê ye. Hilberîna penêr, xwedîkirina mozhingiv navdar e. 70% ji gel li gundan dijî û radeya pirrbûna nifûsê pirr kêm e. Niştecihên herêmê bi kurmancî diaxivin. Herwekî terekeme, azerî û pirr hindik gurcî û ecem jî hene.

Navçeyên Erdêxanê

• Erdehan (navend) (bi tirkî: Ardahan)
• Çildar (tr: Çildir)
• Dêmal (tr: Damal)
• Mêrdînik (tr: Göle)
• Posof
• Xanek (tr: Hanak)

Gundên navçeya Erdêxanê (lîste ne temam e)

Navê fermî (1928) Qeza: Erdehan Nahiye: Erdehan (navend)	Navê kurdî yê îro	Navê tirkî yê îro
Alapala
Alakoz
Or
Olçek
Cinciroba Mezin, Biyûk Cincirob
Xarziyana Mezin, Biyûk Xarziyan
Pişnemazkom
Xopal
Degirmin, Degirminkoy
Dûdûna
Sabqare
Sarzeb
Sazara
Fexrîl
Qoce, Qocekoy
Qonzûlût
Cinceroba Biçûk, Kuçik Cincerob
Xarziyana Biçûk, Kuçik Xarziyan
Kurcî Beg
Qulebert
Lorî, Lewrî?
Yaylaciq

Erdêxan xwedî gelekî bermahiyên dîrokî ne. Dêrên Filehan ên ku hatine rûxandin, kelheyên Ûrartûyan, pire, kanî hwd gelek in.